متن خبر :

کتابخانه ها جز کوچک اما گرانبهای هر کشور محسوب می شوند که بروز اتفاقاتی همچون آتش سوزی ، اهميتشان را دو چندان می کند. امروزه بحث اينترنتی شدن به کتابخانه ها هم سرايت کرده و کتابخانه های جديد در فضای مجازی با اصطلاح (Digital Library) شناخته می شوند.
دکتر "محمدباقر غزنوی قوشچی" استاد دانشگاه تربیت مدرس که عضو پژوهشکده فناوری اطلاعات دانشگاه تربیت مدرس نیز است مدیریت و برنامه نویسی پروژه نخستین کتابخانه دیجیتالی در ایران را برعهده گرفته تا شاید سکوی پرتابی در این حوزه برای کشور به شمار آید.

گام اول: کتابخانه دیجیتالی گوگل
به گفته وی، انگیزه راه اندازی کتابخانه دیجیتالی در ایران، سرویس جستجوی گوگل بود که این سرویس عالی و پرچالش، امکانی را فراهم می کرد تا دسترسی به کتابها برای محققان، دانشجویان و دانش پژوهان به راحتی میسر شود.
غزنوی می افزاید: گوگل تحت پروتکلی با پنج دانشگاه آمریکا قرارداد بسته تا کتاب های موجود در کتابخانه های آنها را اسکن کرده و داخل سیستم کتابخانه خود قرار دهد تا دسترسی و جستجوی کتابها برای همگان میسر شود که هر فردی در عرض چند دقیقه امکان دسترسی به کتابهای مورد نظر خود را در میان مجموعه کتابهای دیگر داشته باشد.

گام دوم: آغاز مطالعه این پروژه در ایران
این عضو پژوهشکده فناوری اطلاعات دانشگاه تربیت مدرس گفت: برای راه اندازی کتابخانه دیجیتالی در ایران ابتدا پروژه کتابخانه ای Green Stone را مطالعه کردیم و سپس مقدمات اجرایی آن آغاز شد.
وی ادامه می دهد: برای راه اندازی این پروژه ابتدا یک تیم هفت نفره تشکیل شد که یک نفر از کشور اندونزی و بقیه ایرانی هستند که خوشبختانه با استانداردهای بومی خود اقدام به راه اندازی این پروژه کردیم و همه نیازهای نرم افزاری را خودمان برآورده کردیم.

گام سوم: تهیه مواد خام مورد نیاز کتابخانه
غزنونی تصریح می کند: در کتابخانه دیجیتالی که ما می خواهیم راه اندازی کنیم اطلاعت در دو فاز وارد سیستم می شود که ابتدا اطلاعات اسکن و سپس در فرمت های مختلف فایل هایی چون PDF، DJVU و فرمت هایی مثل CHM یا docکه از سوی سیستم ساپورت می شود، وارد سیستم می شوند.
به گفته وی، در حال حاضر کشورهای روسیه، هندوستان و مصر پروژه گوتنبرگ را آغاز کرده اند که در این پروژه اسناد قدیمی که جنبه سندیت دارد و حاوی اطلاعات تاريخی است، نگهداری می شود.
غزنوی خاطرنشان کرد: پایه کار در این پروژه بر اساس XML و Doubling course element set است و در این تیم فرمت های CDS/ISS یونسکو و ایزو2709 به طور کامل ساپورت می شود.
وی می افزاید: در این کتابخانه قابلیت جستجوی تمام محتوا وجود دارد و امکان ایجاد کاتالوگ های کتابخانهای نیز در این سیستم وجود دارد و سیستم این اجازه را می دهد که تمامی اطلاعات از طریق CDS/ISS وارد سیستم اصلی شده و موقع جستجو به صورت تخصصی بتوان از میان آنها به منابع تمام محتوا و یا کاتالوگ ها دست یافت.

گام چهارم: کتابخانه دیجیتالی ایران با حداقل وابستگی را به سیستم عامل ویندوز دارد
مدیر پروژه کتابخانه دیجیتالی دانشگاه تربیت مدرس می گوید: این سیستم که برپایه وب طراحی شده و این قابلیت را دارد که گالری اسناد به صورت دیتا روی آن در دسترس باشد.
وی اضافه می کند: در طراحی این سیستم سعی شده تا حداقل وابستگی را به سیسستم عامل ویندوز داشته باشد و مستقیم می توان روی لینوکس آن را پیاده کرد.
غزنوی ادامه می دهد: در این سیستم که طراحی شده، فایل های PDF فارسی را نیز می توان داخل سیستم فایل جستجوی تمام متن کرد و سیستم OCR فارسی نیز به زودی به این سیستم افزوده خواهد شد.
به گفته وی، در این سیستم ، فایل های PDF فارسی را نیز می توان داخل سیستم فایل جستجوی تمام متن برد و سیستم OCR فارسی نیز به زودی به این سیستم افزوده خواهد شد.

گام پنجم: جنگ غول های نرم افزاری
این استاد دانشگاه اظهار می دارد: چالش های زیادی بر سر راه اندازی این پروژه است و غول های اینترنتی بسیاری درصدد راه اندازی این پروژه هستند تا سهمی از این پروژه را در اختیار خود قرار بگیرند به همین دلیل ما نیز علاقمند شدیم تا منطبق با فرهنگ بومی خود این پروژه را آغاز کنیم.
وی اشاره می کند: این سیستم براساس نیازهای بومی دانشگاهی و علمی کشور و به عنوان یک سیستم اطلاعاتی یکپارچه تمام محتوا آماده می شود.

گام ششم: باز هم مشکل کپی رایت
برنامه نویس پروژه کتابخانه دیجیتالی می گوید: در حال حاضر به دلیل روبرو بودن با مشکلات کپی رایت امکان دسترسی به این کتابخانه از طریق اینترنت فراهم نشده و این در حالیست که در حدود یکصد هزار جلد کتاب آماده ورود به این سیستم است که قسمت عمده آنها مشمول قانون کپی رایت است که نمی توان امکان دسترسی به آنها را فراهم کرد.
وی می افزاید: ممکن است به دلیل رعایت قانون کپی رایت مجبور شویم این کتابخانه را روی اینترانت و از طریق کاربر و سیستم های داخلی آن را پیاده کنیم.
غزنوی خاطرنشان می کند: چون کشور ما تابع قانون کپی رایت بین المللی نیست نمی توان امکان دسترسی به همه کتابها را در این کتابخانه فراهم کرد اما کتابهای فارسی و تاریخ اسلام که عمده آنها مشمول قانون کپی رایت نمی شوند و عرضه آنها در اینترنت مشکلی ایجاد نمی کند در این کتابخانه قابل دسترس خواهد بود.

گام هفتم: کتابخانه های دیجیتالی در راهند
وی برای توسعه کتابخانه های دیجیتالی در سطح کشور اظهار می دارد: مکاتباتی با مراکز کتابخانه ای بزرگ کشور آغاز کرده ایم و پیشنهاداتی برای دیجیتالی کردن کتابخانه ها به آنها داده شده است.
غزنوی یادآور می شود: الکترونیکی کردن کتابخانه ها اجازه دسترسی تعداد زیادی از افراد را به تعداد نامحدودی از منابع مهیا می کند و این در حالیست که منابع فیزیکی و گنجینه های اطلاعاتی حفظ می شود و صدمه ای به آنها وارد نمی شود.
وی ادامه می دهد: اطلاع رسانی و ضرورت راه اندازی این کتابخانه ها هنوز در کشور احساس نشده و به همین دلیل این پروژه در کشور به کندی پیش می رود.
غزنوی از راه اندازی کتابخانه های دیجیتالی دیگری خبر می دهد و می گوید: مرکز تحقیقات مخابرات ایران با ایده عالی بر روی موضوع کتابخانه های دیجیتالی کار خود را آغاز کرده و اسناد و کتابهایی را که در مرکز خود نگهداری می کند، به صورت الکترونیکی در آورده است.
وی بیان می کند: همچنین آستان قدس رضوی نیز طرح هایی در این مورد دارد که به زودی آن را آغاز خواهد کرد.
به گفته غزنوی، مراکز بزرگی مثل کتابخانه ملی و کتابخانه آیت الله مرعشی که وزنه بزرگ فرهنگی کشور در این حوزه محسوب می شوند، گزینه های خوبی برای این پروژه هستند و کتابخانه مجلس و نظایر آن نیز که حاوی اسناد باارزشی هستند، برای الکترونیکی شدن مناسب هستند.

گام هشتم: دانشگاه تربیت مدرس تنها حامی این پروژه
این استاد دانشگاه می گوید: پژوهشکده دانشگاه تربیت مدرس ساپورت امکانات سخت افزاری و نرم افزاری این پروژه را فراهم کرده و میزان پهنای باندی که در اختیار گذاشته به دلیل اینکه بخش اعظم این پروژه به صورت آفلاین است، کفایت می کند.
به گفته وی، سرور این کتابخانه از عربستان تهیه شده که می توان آن را با همان قابلیت ها در داخل کشور نیز تهیه کرد.
وی با اشاره به برگزاری نمایشگاه کتاب در اردیبهشت سال آینده اظهار می دارد: در نمایشگاه کتاب نمونه ای از این کتابخانه دیجیتالی در معرض دید عموم قرار خواهد گرفت.
به گفته غزنوی، در حال حاضر این سیستم آماده ورود اطلاعات است و با ناشرین مکاتباتی خواهیم کرد تا کتابهای منتشر شده آنها به طور کامل و یا بخشی از آنها در دسترس علاقمندان قرار گیرد و در صورت نیاز برای خرید کتاب به آن ناشر مراجعه کنند که این نیز برای ناشرین از نظر اقتصادی مقرون به صرفه خواهد بود.
وی می افزاید: سیستم جستجوی کتابخانه های دیجیتالی این امکان را به دانش پژوهان می دهد تا از وجود کتاب ها و منابعی که برای تحقیقات خود نیاز دارند و از وجود آن بی اطلاع هستند، مطلع شوند.

گام نهم: اندر فواید کتابخانه های دیجیتالی
مدیر این پروژه عنوان می کند: در کتابخانه های فیزیکی، دسترسی به کتابها تنها به میزان تعدادکپی آن ممکن است و مراجعه کنندگان بعدی امکان استفاده از آن را ندارند اما در کتابخانه های الکترونیکی امکان دستیابی به منابع برای تعداد نامحدودی از افراد وجود دارد.
وی ادامه می دهد: امکان استفاده از کتابخانه های معمولی در روزهای خاصی از هفته و در ساعت های معینی ممکن است اما در کتابخانه دیجیتالی محدودیت ساعت و زمان وجود تدارد و در هر زمانی می توان از سیستم استفاده کرد.
غزنوی اضافه می کند: دسترسی به کتابخانه فیزیکی برای افراد در نقاط دور افتاده فراهم نیست و تکمیل منابع تحصیلی مستلزم زحمات زیادی است اما در کتابخانه دیجیتالی، بعد مسافت معنایی ندارد و هر کسی در هر جایی و در هر شرایطی که به اینترنت دسترسی داشته باشد می تواند از منابع این کتابخانه استفاده کند.
وی می افزاید: در کتابخانه فیزیکی ریسک از بین رفتن اسناد در اثر سهل انگاری و یا اشتباده وجود دارد و حتی ممکن است غیرقابل جبران باشد اما این نگرانی در کتابخانه دیجیتالی وجود ندارد و می توان اسناد را در جایی محفوظ نگه داشت.
به گفته این استاد دانشگاه، در نسخه های الکترونیکی هیچ نگرانی برای از بین رفتن اسناد وجود ندارد و فرصت دستیابی به اسناد از سایرین گرفته نمی شود.
وی می گوید: به بازدیدکنندگان کتابخانه دیجیتالی به راحتی اجازه داده می شود که بررسی ها، نقد و نکته های مورد نظر خود را در مورد آن نوشته بنویسند و حتی بر روی یک کتاب گروه های بررسی، هم خوانی کتاب و کارگاه ترجمه تشکیل داد.

گام آخر: کتابخانه های دیجیتالی سکوی پرش در استفاده از منابع IT
برنامه نویس این پروژه معتقد است: کشور در حوزه استفاده از منابع IT در نقطه شروع این جهش است که در سال های آینده به برداشتن گام های بعدی در استفاده از فناوری اطلاعات کمک خواهد کرد و کتابخانه های دیجیتالی سکوی پرتابی در این مورد برای دانشگاهیان و متخصصان خواهند بود.
وی می افزاید: گوگل با توجه به ساپورت مالی خود، سه میلیون دلار به کنگره ملی آمریکا کمک کرد که کتابخانه دیجیتالی جهان را راه اندازی کند که با توجه به اینکه کتابخانه کنگره از پیشگامان علم کتابداری دنیا است به تبعیت از آن وارد موضوع شدیم.